SŁOWO O MUZYCE PIERWSZE

Kantorzy w Roku Karola Szymanowskiego
Koncert finałowy Festiwalu Pokoleń ma szczególnie uroczysty charakter. W czasie tego wieczoru wystąpi chór Cantores Maiores Wratislavienses, a więc Wrocławscy Kameraliści "w składzie 40-lecia". Nastąpi także uroczyste wręczenie medali "Gloria Artis" i odznak "Zasłużony dla Kultury Polskiej".

Złoty Medal "Gloria Artis" otrzymuje znakomity Artysta Profesor Edmund Kajdasz, wielki chórmistrz i dyrygent, wychowawca wielu pokoleń chórzystów polskich, założyciel wielu zespołów chóralnych, twórca i wieloletni dyrektor artystyczny Cantores Minores Wratislavienses. Z pewnością chórzyści, którzy połączą dziś siły w ramach Cantores Maiores Wratislavienses pod kierunkiem Piotra Karpety, na nowo odczują wspólnotę, jaką daje zbiorowe muzykowanie. Dzisiejszy koncert ponownie przywołuje rodzinną atmosferę jubileuszu 40-lecia istnienia Zespołu, założonego przez Edmunda Kajdasza. Jubileusz Kantorów wpisuje się dziś również wyraziście w obchody Roku Karola Szymanowskiego, ogłoszonego w 125. rocznicę urodzin wielkiego kompozytora i zarazem w 70. rocznicę jego śmierci. Wykonane zostaną jego Pieśni kurpiowskie na chór mieszany a cappella. Oprócz muzyki autora "Mitów" zabrzmią też pieśni Stanisława Moniuszki.
O Karolu Szymanowskim zwykło się mówić: "największy po Chopinie". Ta krótka i efektowna formuła trafnie określa pozycję twórcy w polskiej kulturze muzycznej. Nie można jednak poprzestawać na rozpatrywaniu fenomenu twórczości Szymanowskiego wyłącznie w kontekście muzyki polskiej. Dzisiaj, gdy patrzymy na minione stulecie już z pewnej perspektywy, coraz wyraźniej dostrzegamy wybitną indywidualność artystyczną Karola Szymanowskiego na tle muzyki światowej, a zwłaszcza europejskiej w XX wieku. Okazuje się wtedy, że nazwisko Szymanowskiego współtworzy imponujący obraz pierwszoplanowych postaci tej miary, co Bartók, Strawiński, Schönberg, Debussy, Ravel, Skriabin, de Falla, Prokofiew. Bez Szymanowskiego muzyka pierwszej połowy dwudziestego wieku byłaby znacznie uboższa, pozbawiona tej jakże żarliwej "liryki i ekstazy", byłby to świat bez "Mitów", bez I Koncertu skrzypcowego i bez "Stabat Mater".
Dziś także coraz bardziej jesteśmy świadomi wielkiego mistrzostwa Karola Szymanowskiego w dziedzinie pieśni. Wrocławscy Kameraliści postanowili uczcić genialnego kompozytora, wykonując "6 Pieśni kurpiowskich" na chór mieszany a cappella. Powstały one w trzecim, ostatnim okresie twórczości Szymanowskiego w tzw. okresie narodowym. W owych latach artysta zwrócił się ku inspiracji wartościami narodowymi i ludowymi. Postawa ta miała zaowocować tak świetnymi arcydziełami, jak Mazurki op. 50 na fortepian, "Stabat Mater" czy IV Symfonia koncertująca. W pieśniach pojawiły się wtedy m. in. znakomite "Słopiewnie" do słów Juliana Tuwima i właśnie "Pieśni kurpiowskie", te ostatnie w dwóch cyklach: na chór mieszany a cappella i na głos z fortepianem.
Tworząc "Pieśni kurpiowskie", kompozytor nawiązał do zbioru "Puszcza kurpiowska w pieśni" autorstwa księdza Władysława Skierkowskiego (pierwszy zeszyt ukazał się w 1928 r.). Melodie i teksty ludowe, opublikowane przez księdza Skierkowskiego, żywo wpłynęły na kompozytorską wyobraźnię Szymanowskiego. W pierwszym przypływie natchnienia pod wpływem tej publikacji i piękna ludowych autentyków kompozytor napisał na przełomie lat 1928-29 sześć chóralnych "Pieśni kurpiowskich". Prawykonanie całego cyklu miało miejsce w Londynie w roku 1931.

SŁOWO O MUZYCE DRUGIE

Zegar cofnął wskazówki...
Miniatura instrumentalna oraz jej odpowiednik wokalny pieśń, w okresie romantyzmu stały się bodaj najpopularniejszymi środkami wypowiedzi kompozytorskiej. Ponieważ głos ludzki to najdoskonalszy instrument, wyrażający jak żaden inny emocje, niemal wszyscy ówcześni twórcy w swoim dorobku mieli pieśni. Należą do nich kompozytorzy zapisani na kartach historii muzyki jako genialni symfonicy i kameraliści (m. in. Schubert, Schumann, Mendelssohn Bartholdy), jak i autorzy wirtuozowskich utworów instrumentalnych (Chopin, Liszt) czy też zwolennicy późnoromantycznej idei muzyki absolutnej - "dźwięczących form w ruchu", pozbawionych inspiracji literackich (Brahms). Wśród naszych twórców tego okresu czołowe miejsce w dziedzinie popularyzowania pieśni zajął Stanisław Moniuszko. Artysta ten, żyjący na ziemiach polskich w niezwykle ciężkich czasach zaborów, gorący patriota, sięgając w swojej działalności głównie do dwóch gatunków muzycznych opery i pieśni - spełniał bardzo ważne zadanie społeczne. Jego "życiową misją" stało się podtrzymywanie na duchu rodaków. Poprzez wykorzystywanie w swych kompozycjach motywów polskich tańców ludowych, nawiązywanie do folkloru, sięganie do tekstów naszych poetów oraz poruszanie ważnych spraw narodowych, Moniuszko budził nadzieję Polaków na lepsze jutro, mobilizował społeczeństwo do pozytywnych zmian, przypominał o tym, co ważne dla każdego Polaka. Jego największe opery - "Halka", "Hrabina", czy "Straszny dwór", choć okrojone przez cenzurę, mówią o tym, co najważniejsze o umiłowaniu swego kraju, o konieczności przelania krwi, jeśli przyjdzie walczyć o wolność, o szlachetności i właściwym postępowaniu względem bliźnich, o tym, że najpiękniejsze jest to, co polskie. Podobną rolę pełnią jego pieśni. A jest ich aż około trzystu, co daje nam podstawę do tego, by uznać Moniuszkę za prawdziwego giganta tego gatunku. Pierwsze pieśni powstały już w czasie berlińskich studiów w Singakademie u Carla Rungenhagena. Zachęcony ich powodzeniem Moniuszko postanowił stworzyć i wydać wielki zbiór przeznaczony do muzykowania rodzinnego we dworach i salonach - "Śpiewnik domowy". Publikując prospekt zapowiadający wydanie pierwszego zeszytu "Śpiewnika domowego" Stanisław Moniuszko w 1842 roku pisał: "to co jest narodowe, krajowe, miejscowe, co jest echem dziecinnych naszych przypomnień, nigdy mieszkańcom ziemi, na której się urodzili i wzrośli, podobać się nie przestanie". W swych pieśniach sięgnął więc kompozytor do folkloru polskiego, ale prawdopodobnie również do rosyjskiego i białoruskiego. Ponadto pewną inspiracją były pieśni mieszczańskie oraz niemieckie "Lieder". Za życia kompozytora zostało wydanych sześć zeszytów "Śpiewnika", po śmierci dalsze sześć. Większość utworów wykonywanych podczas dzisiejszego koncertu pochodzi z tego właśnie zbioru. W oryginale były one przeznaczone na głos z towarzyszeniem fortepianu. Ze względu na ich dużą popularność w XX wieku powstało wiele opracowań tych pieśni, m. in. na chór żeński i na chór mieszany. Podjęło się tego zadania kilku znanych twórców, w tym Jan Maklakiewicz, Stanisław Wiechowicz, Józef Karol Lasocki, Piotr Maszyński, Tadeusz Joteyko, Tadeusz Czudowski, i inni. W programie dzisiejszego koncertu znajdą się także pieśni napisane już przez Moniuszkę z myślą o chórze. Ważnym aspektem każdej pieśni jest niewątpliwie tekst. Moniuszko wybierał niezwykle starannie liryki, które pragnął opracować muzycznie, sięgając do wierszy najwybitniejszych twórców europejskich, m. in. Delavigne'a, Hugo, Goethego, Szekspira czy Scott'a. Jako prawdziwy patriota nie zapominał również o zasłużonych rodzimych literatach. Oprócz tak wybitnych wieszczów, jak np. Mickiewicz, Moniuszko często opracowywał poezję mniej dziś znanych poetów. Warto wśród nich wymienić Jana Czeczota, Franciszka Ksawerego Godebskiego, Jana Prusinowskiego czy Edmunda Wasilewskiego. Choć dziś nie są oni szczególnie popularni, należy pamiętać, że za życia odgrywali w kulturze polskiej rolę doniosłą. Swoją patriotyczną postawą pomagali, podobnie jak Moniuszko, przetrwać ciężki dla Polaków czas zaborów. Dlatego zamiast wnikliwej analizy muzycznej prostych w budowie pieśni, których wysłuchamy już za chwilę, proponuję przypomnienie sylwetek czterech wymienionych wyżej polskich twórców romantycznych. Jan Czeczot (1796-1847) poeta i zbieracz folkloru (głównie pieśni ludowych), przyjaciel Mickiewicza ze szkolnej ławy, był sekretarzem Towarzystwa Filomatów i autorem piosenek filomackich i filareckich. W procesie filareckim został skazany na pół roku przebywania w twierdzy oraz na zsyłkę. Trzon jego twórczości to liryki powstałe z fascynacji polską i białoruską sztuką ludową podaniami, dumami i balladami. Opracowań muzycznych takich wierszy Czeczota posłuchamy dzisiaj. Będą to: "Przylecieli sokołowie" oraz "Postój, piękna gołąbeczko" (skomponowane przez Moniuszkę jako pierwsza i druga pieśń w zbiorze "Trzech piosnek czterogłosowych", na 4 głosowy chór mieszany i fortepian z 1855 roku), "Kum i kuma" z II tomu "Śpiewnika domowego" (ok. 1844 r.) w opracowaniu Tadeusza Joteyki, "Słowiczek" ("Śpiewnik domowy", tom III, powstał między 1840 a 1846 rokiem) opracowany przez Tadeusza Czudowskiego oraz "Wędrowna ptaszyna" (IV tom "Śpiewnika domowego", z 1850 lub 1852 roku) w opracowaniu Józefa K. Lasockiego.
Kolejnym twórcą jest Franciszek Ksawery Godebski (1801 - 1869). Ten poeta, a zarazem redaktor, bibliotekarz i dramatopisarz już w czasie studiów na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego był śledzony przez tajną policję z powodu patriotycznej postawy. Początkowo działał w kraju, potem na emigracji, we Francji (współredagował "Orła Białego" i "Trybunę Ludów"; wykładał literaturę polską; prowadził Bibliotekę Wersalsko Wileńską). Po powrocie do kraju był kustoszem we lwowskim Ossolineum. Dziś zostanie wykonana nastrojowa pieśń "Pod górą" do tekstu Godebskiego (wydana w Warszawie w 1862 r.) w opracowaniu Piotra Maszyńskiego. Ten sam kompozytor opracował na chór pieśń Moniuszki pt.: "Ruta", wydaną w 1861 roku. Autorem tekstu jest Jan Prusinowski (1818 1892) poeta, publicysta i prawnik, aresztowany w związku ze sprawą Konarskiego w 1839 roku. Był bliskim przyjacielem Kraszewskiego. Fascynował się folklorem, pisząc na ten temat artykuły oraz wiersze, z których najciekawsze wydają się te zawierające motywy Kozaczyzny. Prusinowski tłumaczył też poezję rosyjską, niemiecką, i francuską.
Listę twórców polskich, dziś mniej znanych, kiedyś bardzo cenionych, których nazwiska warto pamiętać, zamyka Edmund Wasilewski (1814 1846). Syn zubożałego szlachcica, poeta przez całe życie związany z Krakowem, jest uznawany za najwybitniejszego przed Stanisławem Wyspiańskim literata zasłużonego dla tego miasta. Jako pierwszy odkrył też wartość powieści Kraszewskiego, będąc krytykiem jego utworów. W swych lirykach poruszał sprawy ważne dla każdego Polaka, akcentowane szczególnie w XIX w. związek z ziemią, historią, ludowością. Dziś usłyszymy jego wiersze z dojrzałego okresu twórczości "Pieśń żeglarzy" (opracowana przez Moniuszkę w 1842 roku w I tomie "Śpiewnika domowego"; wersja chóralna Piotra Maszyńskiego) oraz "Poleć, pieśni, z miasta" (ze zbioru Moniuszki pt.: "Trzy krakowiaki", w opracowaniu Józefa K. Lasockiego).
Całość dopełni "Nawrócona" (słowa Goethego w tłumaczeniu Kazimierza Brodzińskiego; III tom "Śpiewnika domowego"; 1846 rok; wersja chóralna Piotr Maszyński), "Groźna dziewczyna" (autor tekstu nieznany; IV tom "Śpiewnika domowego"; ok. 1852 r.; opracowana na chór przez Piotra Maszyńskiego), "Dzieweczka nad rzeczką" (słowa W. Scott; "Śpiewnik domowy", IV tom; ok. 1852 r.), "Znaszli ten kraj" (słowa Mickiewicza wg Goethego; wydana przed 1842 r.; wersja na chór Jana Maklakiewicza), "Kozak" (prawdopodobnie autorstwa Jana Czeczota; "Śpiewnik domowy" tom IV; ok. 1849 r.; opracowanie chóralne - Stanisław Wiechowicz) oraz "Grajek" (słowa Antoni Kolankowski; publikowana w "Tygodniku Ilustrowanym" 210, 1872 r.; wersja chóralna Józefa K. Lasockiego).
Na zakończenie festiwalowych rozważań o pieśniach Moniuszki oraz ich znaczeniu dla narodu polskiego, proponuję Państwu lekturę nastrojowego wiersza Wandy Chotomskiej, przeznaczonego głównie dla dzieci. Pomoże on nam cofnąć wskazówki zegara, przenieść się w czasy "Śpiewnika domowego" i polskich dworków szlacheckich, byśmy mogli poczuć atmosferę tak ważnego niegdyś rodzinnego muzykowania. Choć wiersz nie został napisany wczoraj, morał z niego płynący jest, niestety, wciąż aktualny...

do góry